Пред повеќе од 8.400 години, илјадници години пред изградбата на египетските пирамиди и појавата на големите антички царства, на територијата на денешна Македонија постоела организирана земјоделска заедница која градела куќи, одгледувала растенија и домашни животни и создала необичен систем од ровови.
Станува збор за археолошкиот локалитет Влахо, во близина на селото Живојно, јужно од Битола, кој според научните истражувања претставува најстарата досега потврдена неолитска населба во Македонија и една од најраните на Балканот.
Она што го прави овој локалитет особено значаен е откривањето на дури 13 полукружни ровови, распоредени во сложен систем кој претставува исклучително ретка појава во европската праисторија.
Резултатите од истражувањата на меѓународен тим археолози беа објавени во 2023 година во угледното научно списание „Antiquity“, кое го издава Cambridge University Press.
Населба основана околу 6400 година пред нашата ера
Со помош на радиојаглеродна анализа на јагленисани житни зрна, научниците утврдиле дека најраните истражени фази на населбата датираат од периодот меѓу 6410 и 6240 година пред нашата ера.
Тоа значи дека првите жители на Влахо живееле на ова подрачје пред приближно 8.400 години, во период кога земјоделството постепено се ширело низ европскиот континент.
Истражувањата покажуваат дека населбата функционирала приближно меѓу 6400 и 6000 година пред нашата ера.
Според научниците, откритието е особено важно за разбирањето на начинот на кој првите земјоделски заедници се населувале и се ширеле низ Балканскиот Полуостров.
Мистеријата на 13-те ровови
Еден од најинтересните резултати од истражувањата е откривањето на сложен систем од 13 полукружни ровови.
Со геофизички снимања на површина од околу 4,5 хектари, археолозите идентификувале ровови распоредени во необична просторна целина, како и голем правоаголен простор ограничен со двоен ров.
Според истражувачите, иако ровови се среќаваат и кај други европски неолитски населби, нивниот број во Влахо е исклучително голем.
На многу други праисториски локалитети се откриени од еден до седум ровови, додека кај Влахо се регистрирани дури 13 полукружни структури.
Нивната точна намена сè уште не е утврдена.
Научниците разгледуваат повеќе можности, меѓу кои заштита на населбата, разграничување на просторот, стопански активности или симболични и обредни функции.
Засега не е познато ниту дали сите ровови биле користени истовремено или биле создавани во различни периоди од постоењето на населбата.
Одгледувале пченица, јачмен, грашок и леќа
Археолошките истражувања откриле дека жителите на Влахо се занимавале со земјоделство и сточарство.
Пронајдени се остатоци од пченица, јачмен, грашок и леќа, како и траги од користење диви растенија и плодови.
На локалитетот биле откриени и големи количества животински коски, кои сведочат дека населението одгледувало овци, кози, говеда и свињи.
Покрај домашните животни, пронајдени се и остатоци од елени и диви свињи, што покажува дека ловот и користењето на природните ресурси продолжиле да бидат дел од секојдневниот живот.
Овие откритија даваат значајни информации за исхраната и економијата на најраните земјоделски заедници во овој дел од Европа.
Граделе куќи и изработувале украсена керамика
Според археолошките наоди, населбата се простирала на површина од приближно шест хектари.
Истражувачите пронашле остатоци од градби изработени од дрвени конструкции и глина, како и огништа и други елементи поврзани со секојдневниот живот.
Меѓу откриените предмети има керамички садови со бели геометриски украси, цикцак-линии и триаголни мотиви.
Ваквите предмети сведочат за развиени занаетчиски вештини и културни традиции кај раните неолитски заедници.
Пронајдени се и камени секири, алатки од камен и коска, како и предмети што истражувачите ги поврзуваат со симболични активности.
Особено внимание привлекуваат шест глинени фигурини, четири антропоморфни модели и девет предмети во форма на куќички, кои во археолошката литература се опишуваат како жртвеници.
Нивната точна намена не е целосно разјаснета, но научниците сметаат дека тие претставуваат значајни сведоштва за симболичниот живот на праисториската заедница.
Откритие што ја дополнува историјата на европското земјоделство
Истражувањата на Влахо се особено важни бидејќи помагаат да се разбере процесот на ширење на земјоделството од Блискиот Исток кон европскиот континент.
Овој историски процес, познат како неолитска револуција, донел големи промени во начинот на живот на луѓето.
Наместо да зависат исклучиво од лов и собирање диви растенија, заедниците постепено започнале да произведуваат сопствена храна, да одгледуваат животни и да создаваат постојани населби.
Научниците нагласуваат дека откритијата во Влахо покажуваат колку рано ваквиот начин на живот бил воспоставен во Пелагонија.
Истражувањата ги предводи археологот Гоце Наумов, во соработка со научници од повеќе европски институции.
Меѓународниот тим користел археолошки ископувања, геофизички снимања, радиојаглеродни анализи и други современи научни методи за да ја реконструира историјата на населбата.
Археолошкото богатство се соочува со опасност
Покрај неговото огромно научно значење, истражувачите предупредуваат и на потребата од зачувување на локалитетот.
Во научната публикација се посочува дека активностите поврзани со ископување јаглен во непосредната околина претставуваат потенцијална опасност за археолошките остатоци.
Според научниците, понатамошното истражување и заштитата на Влахо се неопходни за да се откријат дополнителни информации за животот на првите земјоделци и за функцијата на необичниот систем од ровови.
Локалитетот Влахо денес претставува едно од најзначајните сведоштва за раниот неолит во Македонија.
Неговата старост, сложената просторна организација и богатството од археолошки наоди го прават важен не само за македонската археологија, туку и за проучувањето на почетоците на земјоделските општества во Европа.
