Пријавите за прекинати фестивали и заплашување се надоврзуваат на долгогодишните спорови за јазикот идентитетот и правото на здружување
Работната група за јазични и малцински права на Европската слободна алијанса (ЕФА) побара меѓународна реакција за притисоците врз македонското малцинство во Грција. Во нејзината декларација се наведуваат попречување културни настани, судски постапки и пречки за регистрирање здруженија.
Според ЕФА, во летата 2024 и 2025 година, а и потоа, фестивали со македонски песни и ора во Леринско биле изложени на инспекциски контроли, приговори за бучава и прекинувања. Декларацијата ги посочува Аетос, Аминтео и Склитро. Наведува и тужба насочена кон 15 припадници на македонската заедница, организацијата „Крсте Мисирков“ и партијата ДЕБ.
Работната група бара од ОН, Советот на Европа и институциите на ЕУ да ја следат состојбата, да побараат прекин на заплашувањето и да инсистираат на спроведување на пресудите за слободата на здружување. Декларацијата се однесува и на турското малцинство во Грција.
ЕФА е европска политичка алијанса, а декларацијата е став на нејзина работна група, не одлука на Европската комисија или на Европскиот парламент. Наводите за конкретните фестивали и тужби не претставуваат нови судски утврдени факти.
Прекин на песната Зајди зајди во Склитро
За настанот во Склитро пишувале и грчки медиуми. Epolitical на 6 август и Eksegersi на 7 август 2026 година објавиле дека на Фестивалот на компирот, одржан на 2 август, имало интервенција за време на „Зајди, зајди“. Двата медиума, иако различно го оценуваат настанот, наведуваат реакција од пратеникот Ставрос Папасотириу и заменик-регионалниот гувернер Атанасиос Таскас.
Во пренесената реакција на културното здружение од Мелити се тврди дека песната била ненадејно прекината од официјален гостин. Овие извештаи даваат конкретен датум и опис на инцидентот, но не се судска оценка за неговата законитост.
Идентитет што со децении е предмет на спор
Поширокиот контекст е документиран и во извештајот на независната експертка на ОН за малцински прашања Геј Мекдугал, објавен на 18 февруари 2009 година, по посетата на Грција во септември 2008 година. Таа бележи средби со жители што се изјаснувале како етнички Македонци, го учеле јазикот во семејството и опишувале притисок да не го покажуваат својот идентитет.
Извештајот ја поврзува состојбата со подолгото историско наследство: замената на негрчките топоними и семејни имиња во 1920-тите и 1930-тите години и поплаките на бегалците од Граѓанската војна од 1946 до 1949 година за ограничувања при враќањето во земјата и обновувањето на имотните права. Истовремено, е забележан грчкиот став дека културните манифестации се одржуваат непречено.
Препораката на Мекдугал била властите да се насочат кон заштита на самоидентификацијата, изразувањето и здружувањето, наместо кон спорот дали малцинствата постојат. Тоа е оценка на независна експертка на ОН од 2009 година, која го објаснува континуитетот на прашањето.
Што пресуди Стразбур за македонското здружение
Судски утврдената повреда се однесува на слободата на здружување. Во предметот „Дом на македонската цивилизација и други против Грција“, број 1295/10, Европскиот суд за човекови права на 9 јули 2015 година утврди повреда на членот 11 од Европската конвенција. Пресудата стана конечна на 9 октомври истата година.
Грчките судови ја одбиле регистрацијата, повикувајќи се на јавниот ред и на употребата на зборот „македонски“. Во постапката пред Стразбур, грчката влада тврдела дека називот може да предизвика забуна со географското значење на терминот и негирала дека постои апсолутна забрана за такви здруженија.
Европскиот суд не ги прифатил тие причини како доволни. Оценил дека прокламираните културни цели сами по себе тешко можат да го загрозат јавниот ред и дека не биле наведени конкретни дејства на подносителите што би ја оправдале забраната. Посочил и дека властите можат подоцна да интервенираат ако здружението навистина дејствува незаконски.
Пресудата утврдува повреда на правото на здружување. Таа не е одлука со која на заедницата ѝ се доделува официјален малцински статус.
Во табелата на Советот на Европа ажурирана во февруари 2026 година, предметот сè уште е наведен под засилен надзор на извршувањето. Тоа значи дека европскиот процес за следење на мерките по пресудата не бил затворен. Станува збор за надзор на Комитетот на министри на Советот на Европа, организација одделна од Европската Унија.
Спор што се враќа пред европските институции
Правната историја е подолга од една деценија. Во предметот „Сидиропулос и други против Грција“, Стразбур уште на 10 јули 1998 година утврдил повреда на слободата на здружување поради одбиена регистрација. Но надзорот врз таа пресуда бил формално затворен на 24 јули 2000 година. Подоцнежниот предмет од 2015 година е посебна постапка, а не непрекинат надзор врз првата пресуда.
Новото барање за регистрација било поднесено во 2003 година. По повторното одбивање пред грчките судови, случајот повторно стигнал до Европскиот суд.
Проблемот е забележан и во извештајот на Мониторинг-комитетот на Парламентарното собрание на Советот на Европа, документ 16470 од 10 септември 2026 година. Во делот за извршување на пресудите се наведува одбиената регистрација на Домот на македонската цивилизација поради неговото име и статутарните цели.
Извештајот укажува и дека Грција не ги ратификувала Рамковната конвенција за заштита на националните малцинства и Европската повелба за регионални или малцински јазици. Затоа нивните посебни договорни обврски не се применуваат врз земјата, но остануваат обврските што произлегуваат од Европската конвенција за човекови права.
Што смени Преспанскиот договор
Преспанскиот договор од 2018 година го уреди спорот меѓу двете држави околу името и терминологијата. Во членот 1 го именува официјалниот јазик на соседната држава како „македонски јазик“, а во членот 7 го вбројува во јужнословенските јазици. Истиот член утврдува дека двете страни ги разбираат поимите „Македонија“ и „македонски“ во различен историски контекст и културно наследство.
Грчката дипломатија ја задржа позицијата дека договорот не значи признавање македонско малцинство во Грција. Во писмо до Би-би-си од 25 февруари 2019 година, грчкиот амбасадор во Лондон ја изнесе токму таа позиција, нагласувајќи ја разликата меѓу државјанство и етничка припадност. Тој се повика и на муслиманското малцинство како единствено признаено со меѓународни договори.
Споровите за регистрација продолжија и по Преспа. Според поднесокот на грчките власти од декември 2024 година, Центарот за македонски јазик во Грција бил регистриран во Лерин во 2022 година, а регистрацијата била потврдена во 2023 година. Во 2024 година Апелацискиот суд во Кожани ги укинал тие одлуки и наредил распуштање на здружението. Во поднесокот е забележано дека биле поднесени жалби до врховната судска инстанца.
Според соопштението на Македонското меѓународно движење за човекови права од 22 септември 2026 година, рочиштата за жалбите, закажани за 21 септември 2026 година, биле одложени за 20 септември 2027 година. Организацијата се спротивставува на распуштањето на Центарот.
Грчкиот став и обврската да се изврши пресудата
Во поднесок од 18 декември 2024 година до Советот на Европа, грчките власти побарале да се затвори разгледувањето на индивидуалните мерки во предметот за Домот на македонската цивилизација. Нивниот аргумент бил дека подносителите не ја искористиле можноста за повторно отворање на домашната постапка според законските измени од 2017 година. Тоа е став на грчката влада, а не одлука дека надзорот е завршен.
Извештајот на Мониторинг-комитетот од септември 2026 година наведува дека грчките власти не планираат ратификација на двата инструмента. Тие се повикуваат на постојната правна рамка, вклучително и Лозанскиот договор за муслиманското малцинство во Тракија, и на заштитата на индивидуалното самоопределување и слободата на здружување во грчкото право. Известувачките, сепак, бележат пречки за здруженијата чии членови се идентификуваат како Македонци или Турци од Западна Тракија.
За македонското здружение, практичното прашање останува дали судски утврденото право ќе добие целосна примена. Европските документи го задржуваат случајот во рамките на надзорот. Декларацијата на ЕФА бара тој проблем да добие и пошироко политичко внимание.
